Sardorjon Zokirov-jinoyat-protsessual huquqi kafedrasi o'qituvchisiToshkent davlat yuridik universiteti
O'zbekiston 1991 yilda mustaqillikka erishgandan so'ng uzoq vaqt davomida postsovet mamlakatlariga xos bo'lgan markazlashtirilgan boshqaruv tizimi unsurlarini saqlab qoldi. Biroq, 2016 yildan boshlab mamlakatda jamiyatni demokratlashtirish, korrupsiya darajasini pasaytirish va fuqarolar ishtirokini yaxshilash uchun sharoit yaratishga qaratilgan tarkibiy islohotlar bilan bog'liq yangi taraqqiyot bosqichi boshlandi.
Islohotlarning amalga oshirilishi nafaqat aholining turmush darajasini oshirish zarurati kabi ichki muammolar bilan, balki mamlakatning jahon iqtisodiyotiga qo'shilishi va xalqaro maydondagi obro'sini mustahkamlash istagi bilan ham bog'liq. Bu islohotlar ham ilmiy doiralarda, ham siyosiy tahlilchilar o'rtasida faol muhokama qilinmoqda.
2016 yildan boshlab O'zbekiston institutsional o'zgarishlarning izchil strategiyasini ko'rsatib kelmoqda. Toshkent davlat universiteti professori A.A. Abdullaevning fikricha, "mamlakat jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan modernizatsiya qilishga qaratilgan misli ko'rilmagan ijtimoiy-siyosiy o'zgarishlar markazida turibdi."
Zamonaviy O'zbekistonning asosiy yo'nalishi siyosiy tizimni izchil demokratlashtirish hisoblanadi. Parlament vakolatlarini kengaytirish va ko'ppartiyaviylik tizimini shakllantirish - bu shunchaki rasmiy qadamlar emas, balki chuqur institutsional o'zgarishlardir.
Bugungi kunda islohotlarning asosiy yo'nalishi O'zbekistonda yanada adolatliroq tuzumga o'tish bo'lib, bu davlat boshqaruvi tizimidagi islohotlardan boshlanmoqda. Ommaviy huquq sohasidagi mutaxassis, professor X. Islomxo'jaev ta'kidlashicha, markazlashtirishni cheklash asosiy vazifalardan biri hisoblanadi, bu esa hududlarga yanada mustaqil qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Bu o'z navbatida hududlarning muammolarni hal qilish va davlatning ochiq boshqaruvini shakllantirish bo'yicha mustaqilligini yanada chuqurroq kengaytirish imkonini yaratadi.
Shuningdek, davlat boshqaruvini takomillashtirishda elektron hukumatning joriy etilishi ham muhim ahamiyat kasb etdi. Bu qadam davlat xizmatlarining shaffofligini oshirib, fuqarolar uchun ulardan foydalanishni yanada qulaylashtirdi. S. Karimovning tadqiqotlariga ko'ra, elektron xizmatlar o'zaro munosabatlarning ko'p bosqichlarida inson omilini bartaraf etib, korrupsiya darajasini pasaytirish imkonini berdi. Z. O'lmasxo'jaevning ta'kidlashicha, "Elektron hukumat" - bu fuqarolar manfaatlarini hisobga oluvchi davlat boshqaruvining tashkiliy shakli bo'lib, u davlat hokimiyati organlari tomonidan aholiga xizmat ko'rsatish, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo'llagan holda davlat hokimiyati va boshqaruv organlari faoliyatining ochiqligi hamda shaffofligini ta'minlashga qaratilgan.
Bu sohadagi davlat boshqaruvining o'ziga xos rivojlanishi "Samsung" kompaniyasining bosh boshqaruvchisi Jung Xen Chang tomonidan ham ta'kidlandi: "O'zbekistonda elektron hukumat tizimi juda tez sur'atlar bilan rivojlanmoqda. Bu mamlakatda innovatsion texnologiyalarning rivojlanishi va ularning barcha faoliyat sohalariga joriy etilishining yaqqol ifodasidir".
Shunday qilib, tub o'zgarishlar va shu kabi yangiliklar joriy etilishi davlat hokimiyatining ochiqlik siyosatini amalga oshirish imkonini berdi. Yangi siyosat davlat organlaridan jamiyat oldida muntazam hisobot berishni talab etmoqda. Jamoatchilik eshituvlari va qonun loyihalarini muhokama qilish maydonlarining joriy etilishi boshqaruvda fuqarolar ishtirokini kuchaytirmoqda.
Shubhasiz, davlatning adolat va shaffoflikka intilishida korrupsiyaga qarshi kurashish alohida ahamiyat kasb etadi. S.M.Rahimovning fikricha, korrupsiya adolatli jamiyat qurishning asosiy to'siqlaridan biridir. Ushbu muammoga qarshi kurashish maqsadida O'zbekistonda Korrupsiyaga qarshi kurashish milliy strategiyasi qabul qilindi hamda Korrupsiyaga qarshi kurashish bo'yicha maxsus agentlik tashkil etildi.
Shuningdek, "Korrupsiyaga qarshi kurashish to'g'risida"gi qonunning qabul qilinishi ham muhim ahamiyatga ega bo'ldi. Ushbu qonun quyidagi ustuvor yo'nalishlarni belgilab berdi:
• Korrupsiyaga qarshi kurashish mexanizmlarini kengaytirish
• Mansabdor shaxslarning javobgarligini oshirish
• Daromadlarni e'lon qilishning shaffof tizimini yaratish.
Shuningdek, adolatli va shaffof sud tizimini yaratish muhim ahamiyatga ega. Huquqshunoslik fanlari professori D.Suyunova samarali sud tizimi adolatli jamiyatning poydevori ekanligini ta'kidlaydi.
Sudlarning mustaqilligini oshirish. Ijro etuvchi hokimiyatning sudyalar korpusiga ta'sirining kamayishi va kadrlar sohasidagi islohotlarning amalga oshirilishi odil sudlov uchun yanada teng imkoniyatlar yaratdi.
Ushbu maqsadni ta'minlash uchun qonun hujjatlariga quyidagi asosiy o'zgartirishlar kiritildi:
1. "Sudlar to'g'risida"gi Qonun (2021 yildagi yangi tahriri)
• Sud hokimiyati mustaqilligini kuchaytirish
• Elektron odil sudlovni joriy etish
• Sud muhokamalarining tortishuvchilik xususiyatini kengaytirish
2. Jinoyat-protsessual kodeksiga o'zgartirishlar
• Jinoyat qonunchiligini insonparvarlashtirish
• Gumon qilinuvchilar va ayblanuvchilarning huquqlari kafolatlarini kuchaytirish
• Sudda maslahatchilar ishtirokini joriy etish
3. "Sud tizimida fuqarolar huquqlarining kafolatlari to'g'risida"gi Qonun
• Huquqlarni sud orqali himoya qilishni kengaytirish
• Odil sudlovdan foydalanishni soddalashtirish
• Bepul yuridik yordam ko'rsatishni joriy etish
Ushbu faoliyat sudgacha va sud bosqichlarida adolatni sezilarli darajada oshirish imkonini berdi. Sudyalarning o'z faoliyatlarida mustaqilligi va faqat qonunga bo'ysunishi sezilarli darajada kengaytirildi. Shuningdek, ko'plab zamonaviy huquqshunos olimlar sud tizimini takomillashtirishning muhimligini ta'kidlab, shunday deydilar: "Sud tizimini modernizatsiya qilish nafaqat texnik o'zgarishlar, balki yangi huquqiy madaniyatni shakllantirishdir. Raqamli texnologiyalar va sud ishlarini yuritishning tortishuv tamoyilini joriy etish odil sudlovga bo'lgan yondashuvlarni tubdan o'zgartirmoqda".
Shunday qilib, davlatda adolatli jamiyat qurish yo'lida sud tizimini takomillashtirishning muhim ahamiyati va rolini ta'kidlash lozim.
O'zbekistonning adolatli va shaffof tuzilmaga intilishi mamlakat taraqqiyotidagi muhim qadamdir. Amalga oshirilgan islohotlar allaqachon sezilarli natijalar berdi, biroq ularning barqarorligini ta'minlash uchun institutlarni mustahkamlash, fuqarolik jamiyati va huquqiy madaniyatni rivojlantirish bo'yicha ishlarni izchil davom ettirish zarur.
Binobarin, O'zbekistonning taraqqiyoti murakkab tarixiy meros sharoitida ham adolat va shaffoflikka asoslangan jamiyat qurish mumkinligini ko'rsatib, boshqa mamlakatlar uchun ibrat bo'la oladi.
